Si pensamus de lampare una bòcia de tennis contra a unu muru in ue b’istant duos istampos, sa bòcia podet passare o dae su bucu a destra o dae cussu a manca. In su mundu prus minore (su chi non si bidet), sas règulas non sunt che pare: una partighedda podet colare a su matessi tempus dae totu e duos sos istampos, cumportende·si che a un’unda chi s’ispàrghinat in ogni logu, finas a cando calicunu non detzidet de li dare ogru.
Finas a eris pensaiamus chi custa “lògica” fiat reservada ebbia a sos atòmos e a sas partigheddas, cuddas minores a su puntu chi non si podent bìdere. Ma un’esperimentu record de s’Universidade de Vienna at luego coladu sas làcanas de sa connoschentzia. O mezus, de sa realidade. Sos chircadores ghiados dae Vienna sunt renessidos a pònnere in istadu de subrapositzione cuàntica – su famadu istadu de su “Gatu de Schrödinger” siat biu siat mortu – unas cantas nanopartigheddas cumpostas dae prus o mancu setemìgia àtomos.
Pro bos dare un’idea, custas partigheddas sunt largas oto nanòmetros: parent piticas, ma pro sos fìsicos sunt gigantes. Est comente chi esseremus colados dae su fàghere isparire unu granu de rena a fàghere isparire unu contone intreu. Podimus fintzas nàrrere chi siat unu record, ca custas mesuras sunt simigiantes a cuddas de unu vìrus o de una proteina. Si est possìbile a lu fàghere cun custas partigheddas, chito amus a pòdere bìdere unu microrganismu biològicu intreu in duos logos diferentes a su matessi tempus.
Proite non bidimus una cadrea o unu cane postos in prus logos a su matessi tempus? Sa neghe est de una cunditzione cramada decoerèntzia. Sa fìsica cuàntica paret chi siat birgongiosa: comente una partighedda tocat unu raju de lughe o unu pagu de ària, o intendet chi est mudende sa temperadura, “ruet” e torrat a si cumportare che a unu corpus cale si siat foras dae sa cunditzione cuàntica. Pro superare custa làcana, sos iscientziados ant creadu un’ambiente estremu. Intro cust’ambiente b’at unu fritu siderale, est a nàrrere -196 grados Cèlsius, b’at bòidu assolutu, pro chi nen mancu un’àtomu de ària potzat arruinare s’esperimentu.
Pro cunfirmare chi sas partigheddas esserent “indetzisas” de sa positzione issoro, sos fìsicos las ant isparadas peri tres grìllias de rajos laser. Si esserent istadas simples bìllias de matèria, aiant àpidu corfidu su sensore finale in manera disordinada. Imbetzes, si sunt cumportadas che a undas in su mare, intritzende·si s’una cun s’àtera e creende unu disinnu geomètricu perfetu, mutidu “pattern” de interferèntzia.Resurtadu: fiant in modalidade cuàntica.
Ma it’est chi càmbiat pro a nois? Custu esperimentu no est una curiosidade de laboratòriu ebbia. Nos dat a intèndere una veridade ispantosa: non b’at làcana fìsica a sa maja cuàntica. Sa fìsica cuàntica non sessat de esistire cando sas cosas si faghent mannas; est petzi chi nois non semus galu capatzes a las isulare bastante dae su caos de su mundu de foras. Sos chircadores sunt giai traballende pro testare sa subrapositzione in molèculas biològicas. Semus a unu passu prus a curtzu a cumprèndere si sa vida matessi, pro funtzionare, impreat custos “super-poderes” cuànticos in sos livellos prus fungudos. E chie l’ischit si no ant arrivare sos tempos in ue, s’idea de pòdere èssere corfados a ogru, non potzat èssere reconnota comente a una veridare iscientìfica.
Bore Taras
Leave a comment