de Sarvadore Serra –
Apo fatu òpera de tradutzione de sa sentèntzia de sa Cassatzione Penale chi faeddat de su sardu in sos protzessos. Apo isseberadu cussa parte de sa motivatzione chi est de interessu generale pro totus. Semper e cando, pro chie si cheret lèghere su testu cumpletu in italianu, sos datos sunt custos: Cass. pen. Sez. IV, Sent., (ud. 26-11-2014) 12-12-2014, n. 51812
—————————————————————————-
Sa limba sarda non si podet cunsiderare unu dialetu ma est patrimòniu de una minoria linguìstica reconnota.
Infatis, cunforma a sa L. 15 de nadale 1999, n. 482, art. 2, (in ue b’at “Normas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas”), “in aplicatzione de s’artìculu 6 de sa Costitutzione e in cuncòrdia cun sos printzìpios generales postos dae sos organismos Europeos e internatzionales, sa Repùblica tutelat sa limba e sa cultura de sas populatziones albanesas, catalanas, germànicas, gregas, islovenas e croatas e de sas chi faeddant su frantzesu, su francu-proventzale, su friulanu, su ladinu, s’otzitanu e su sardu”.
Pro su chi pertocat mescamente sos raportos cun s’autoridade giuditziària, s’ art. 9, comma 3, previdet chi “in sos protzedimentos in dae in antis de su giùighe de paghe est cunsentidu s’impreu de sa limba ammìtida a tutela”.
Abbarrant firmos sos disponimentos de s’artìculu 109 de su còdighe de protzedura penale”.
Custu disponimentu de su còdighe de ritu previdet, in su comma 2, chi “in dae in antis de s’autoridade giuditziària chi tenet cumpetèntzia de primu gradu o de apellu in unu territòriu in ue b’at una minoria linguìstica reconnota, su tzitadinu italianu chi faghet parte de custa minoria est, si nde faghet dimanda, interrogadu o esaminadu in sa limba materna e su verbale c.p.p. 134 est redatadu fintzas in custa limba. In sa matessi limba sunt traduidos sos atos de su protzedimentu indiritzados a issu a pustis de sa dimanda”, pretzisende, in fines, in su comma 3, chi “sos disponimentos de custu artìculu sunt osservados a pena de nullidade”.
Est de profetu a ammentare fintzas chi, intervenende in s’avvaloramentu de sa legitimidade costitutzionale de sa L. 24 de santandria 1981, n. 689, artt. 22 e 23, cunforma a s’art. 122 c.p.c., sa Corte costitutzionale at marcadu chi sa limba pròpia de cada grupu ètnicu rapresentat unu caràtere essentziale de sa notzione costitutzionale de minoria ètnica, a su puntu de induire su costituente a la definire minoria linguìstica.
Comente elementu fundamentale de identidade culturale e comente mèdiu primàriu de trasmissione de sos valores relativos e, duncas, de garantzia de s’esistèntzia de sa continuidade de su patrimòniu ispirituale pròpiu de cada minoria ètnica, su deretu a s’impreu de sa limba materna in intro de sa comunidade chi unu nde faghet parte est un’elementu essentziale de sa tutela costitutzionale de sas minorias ètnicas, chi si ligat a sos printzìpios supremos de sa costituzione: a su printzìpiu pluralìsticu reconnotu dae s’art. 2, a su printzìpiu de egalidade cara a sa lege, garantidu dae s’art. 3, comma 1, a su printzìpiu de giustìtzia sotziale e de isvilupu prenu de sa personlidade umana in sa vida comunitària, asseguradu dae s’art. 3 Cost., comma 2, (Corte Cost.sent. n. 62 del 24 de freàrgiu 1992).
Tenende contu de custas premissas, su giùighe de sas leges at mustradu in manera crara comente non bi podet àere duda chi sa tutela de una minoria linguìstica reconnota si realizat in manera prena, suta de su profilu de s’impreu de sa limba materna dae bandas de totu sos chi faghent parte de custa minoria, si si permitet a custas pessones, in intro de su territòriu de insediamentu de sa minoria chi nde faghent parte, de no èssere custrintas a impitare una limba diferente dae sa limba materna in sos raportos cun sas autoridades pùblicas.
Custa afirmatzione tenet unu valore particulare in riferimentu a s’impreu de sa limba materna cun s’autoridade giuditziària, ca in custos raportos b’est semper, de seguru, un’ interferèntzia de questa tutela cun sa garantzia costitutzionale de sos deretos inviolàbiles de sa defensa e, pro èssere prus pretzisos, cun su deretu a unu protzessu regulare. Interferèntzia – tocat a pònnere in craru – non cointzidèntzia o subraponimentu cun sa tutela cumportada dae su reconnoschimentu de sos deretos de sa defensa, ca, mentres custa est finalizada, pro su profilu chi interessat como, a sa cumprensione adeguada de sos aspetos protzessuales e suponet chi custa potzat mancare cando s’interessadu no apat in cuncretu una connoschèntzia perfeta de sa limba ufitziale de su protzessu (comente, pro nàrrere, si si tratat de un’istràngiu), a s’imbesse, sa garantzia de s’impreu de sa limba materna in favore de chie faghet parte de una minoria linguìstica reconnota est, semper, sa cunseguèntzia de una protetzione costitutzionale ispetziale acordada a su patrimòniu culturale de unu grupu ètnicu particulare e, duncas, est a bandas dae s’evenèntzia cuncreata chi sa pessone chi faghet parte de sa minoria etotu connoscat o nono sa limba ufitziale (Corte Cost. sent. n. 62/92, tzit.).
Su deretu a s’impreu de sa limba materna dae bandas de sos chi faghent parte de minorias linguìsticas in sos raportos issoro cun sas autoridades giuditziàrias locale, duncas, cunforma a s’argumentatzione coerente de sa Corte costitutzionale, tenet una cobertura costitutzionale generale in s’ art. 6 Cost., idònea, pro parte sua, a fundare pretesas sugetivas efetivas e atzionàbiles in sa mesura chi sunt istadas adotadas normas adeguadas de atuatzione e siant istadas ammaniadas sas istruturas organizativas istitutzionales chi bi cherent. Belle gasi, suta de custu ùrtimu profilu, no est indispensàbile s’emanatzione de normas ispètzificas de atuatzione, ca bastat chi b’apat istitutos o istruturas organizativas de aplicatzione generale chi si podent impitare fintzas pro fàghere efetivu e fruìbile in manera cuncreta su deretu garantidu comente printzìpiu dae sa costitutzione.
Cunforma a custos argumentos, su giùighe de sas leges at decraradu s’illegitimidade costitutzionale de sa L. n. 689 de su 1981, artt. 22 e 23, in dispostu cumbinadu cun s’art. 122 c.p.c., in sa parte in ue non permitet, a sos tzitadinos chi faghent parte de una minoria linguìstica (in su casu de ispètzia, s’islovena) in su protzessu de opositzione a ordinàntzias-ingiuntzione aplicativas de santziones amministrativas in dae antis de su giùighe chi tenet competèntzia in su territòriu in ue b’est sa minoria, de impreare, a rechesta issoro, sa limba materna in sos atos issoro, e de retzire traduidos in sa limba issoro sos atos de s’autoridade giuditziària e sas rispostas de sa parte contrària.
Su cumplessu de sos elementos de natura normativa de ìndula costitutzionale e legislativa, leados in cussideru fintzas tenende contu de sos argumentos de sa giurisprudèntzia costitutzionale chi nd’amus riferidu como, induit duncas custa Corte de Cassatzione a retènnere chi sussistit su printzìpiu, chi tenet pesu interpretativu de caràtere netzessariamente generale, cunforma a su cale su tzitadinu italianu chi faghet parte de una minoria linguìstica reconnota, in intro de cada protzedimentu pùblicu a su cale issu etotu siat interessadu (chi siat de natura amministrativa o giuditziària, penale o tzivile), tenet su deretu de èssere interrogadu o esaminadu in sa limba materna e chi siat redatadu in custa limba su verbale relativu. Tenet fintzas su deretu de retzire traduidos in sa limba mentovada, a pena de nullidade, sos atos de su protzedimentu indiritzados a issu a pustis de sa dimanda currispondente fata dae issu a s’autoridade investida de su protzedimentu (abbàida, in su sensu de sa netzessidade de sa dimanda de s’interessadu cale mèdiu cunditzionante de sa tutela acordata, sa L. n. 482 de su 1999, art. 9, comma 3, s’art. 109 c.p.p., e sa sentèntzia n. 62/1992 de sa Corte costitutzionale, e fintzas sa pronùntzia reghente de Setz. 1, n. 12974 de su 17/01/2014, Princic, non massimada).
- Premissu custu, tocat fintzas a pònnere in craru chi, pro determinare su campu territoriale de aplicatzione de sos disponimentos a tutela de sas minorias linguìsticas istòricas, sa L. n. 482 de su 1999, art. 3, previdet sa posta in òpera de unu providimentu amministrativu cumplessu chi agabbat cun unu providimentu de su cussìgiu provintziale cumpetente in su territòriu; in particulare, custu cussìgiu, a dimanda “de a su nessi su bìndighi pro chentu de sos tzitadinos singiados in sos elencos eletorales e residentes in sas comunas etotu, o de su tres unu de sos cussigeris comunales de sas matessi comunas”, delìmitat custu campu territoriale, “intesas sas comunas interessadas”. Si non b’at mancu una de sas duas cunditziones inditadas (est a nàrrere, s’esistèntzia de su bìndighi pro chentu de sos tzitadinos o su tres unu de sos cussigeris comunales), e si in su territòriu comunale b’at, semper e cando, una minoria linguìstica inclùdida in s’elencu de s’art. 2 de sa lege etotu, su protzedimentu amministrativu cumintzat “si si pronùntziat in favore sa populatzione residente, cun una cunsultatzione apòsita promòvida dae sos sugetos chi nde tenent tìtulu e cun sas modalidaes prevìdidas dae sos istatutos e regulamentos comunales rispetivos”. Cando, in fines, sas minorias linguìsticas de s’art. 2 cit. sunt in territòrios provintziales o regionales diferentes, “podent formare organismos de coordinamentu e de proposta, chi sos entes locales interessados tenent sa facultade de reconnòschere” (L. n. 482 de su 1999, art. 3 tzit.).
Duncas si devet retènnere chi, pro revindicare su deretu a s’aplicatzione de sos disponimentos ditados a tutela de sas minorias linguìsticas istòricas, su chi faghet dimanda devet dare sa proa (in prus de s’apartenèntzia de sa limba faeddada dae issu a cussas chi sunt ammìtidas a tutela) de s’inclusione formale de su territòriu in ue residet in mesu de cussos individuados in manera espressa in sos providimentos amministrativos provintziales o comunales de s’art 3 mentovadu: custa proa cheret dada alleghende in giudìtziu su providimentu currispondente, cunsiderada s’estraneidade de su providimentu etotu (destinadu a cumprire interessos de ìndula particulare e cuncreta) a su campu de sos atos a valèntzia normativa (generale e astrata), chi sa connoschèntzia issoro si devet cunsiderare presunta dae su giùighe, pro more de su printzìpiu generale iura novit curia.
Leave a comment