de Giagu Ledda –

B’at un’istadu in Europa, sa Norvègia, in ue, pro àere aprovadu su Parlamentu s’ufitzialidade de duos istandards in su 1910, si sunt provocadas cuntierras mannas ca ogni bidda podiat isseberare comente limba veiculare in s’iscola sa variente chi cheriat. Sa ràdio e sa televisione pùblicas partzint segundu critèrios numèricos su tempus dedicadu a sas duas variantes, ma totus brigant ca si sentint emarginados. Su conflitu peroe no est minimadu. A partire dae sos annos ’60 sunt nàschidos movimentos contraculturales defensende sos dialetos comente elementos de identidade. A pagu a pagu custu movimentu s’est ismanniadu e a partire dae sos annos ’80 fintzas sos maistros de iscola impreant sos dialetos.
In die de oe in Norvègia sighint sos duos istandards iscritos ufitziales, cun s’ispropòsitu chi sos giòvanos no impreant nen s’unu e nen s’àteru in sas redes sotziales, pro esempru, ma iscrient in su sutadialetu issoro. B’at de annànghere chi a livellos mèdios sos chi faeddant norvegesu, cale si siat de sas duas variantes, cumprendent s’isvedesu e su danesu; e chi prus de su 70% de sa populatzione tenet unu domìniu prus che bonu de s’inglesu. Sas tesis universitàrias si podent presentare in inglesu, frantzesu e tedescu. Est un’àteru mundu.
S’esempru de sa norma dòpia sighida in Norvègia e esportabile in Sardigna (lu naro pro cussos bator “descamisados” chi la teorizant) est impensàbile.
Unu grandu e respetadu istudiosu, glotòlogu e linguista, su chi prus at iscritu a pitzu de limba sarda, su professore Massimo Pittau, at publicadu unas cantas dies a como un’artìculu interessante meda in ue acrarit comente si diat pòdere amparare e recuperare in s’iscola, in s’amministratzione, in sa polìtica e in sa cultura, sa limba sarda.
S’artìculu est interessante ca, essende sa pessone chi l’at iscritu de cultura ampra, su pàrrere suo est semper de tènnere in contu; sa segunda resone de s’importàntzia de s’artìculu est chi sa proposta chi faghet su professore pro s’amparu de sa limba sarda non si podet atzetare.
Su pàrrere meu no est su de unu linguista nen sotziolinguista, s’arte mia est un’àtera, ma su de unu faeddante de su sardu chi pretendet recuperare sa limbapròpia de Sardigna in totu sos registros e àmbitos de impreu, chi cheret fàghere a modu chi sa limba sarda sigat in vida, e pro chi custu siat possìbile, oe in su sèculu XXI, sa limba devet èssere normativizada e normalizada. Sa normalizatzione est semper una detzisione istòrica chi recherit càmbios culturales, sotziales, polìticos e mescamente una dispositzione in favore de sa limba.
E ite proponet su professore? Diamus pretèndere chi s’Istatutu sardu nou, iscriet, tèngiat custu artìculu ùnicu, cun tres commas: “In Sardigna nemos podet insegnare e traballare in s’iscola si non connoschet e impreat sa limba sarda”. Bene meda. Sos tres commas: 1) Ogni professore tenet s’òbbligu de connòschere de manera ativa e passiva una de sas variedades dialetales de sa limba sarda; 2) Totu sas variedades e limbas alloglotas tenent su matessi deretu; 3) S’impreu de sa limba sarda e de sas variedades alloglotas devet servire pro s’insegnamentu de totu sas matèria iscolàsticas.
Custas sunt, podimus nàrrere, unas decraratziones de printzìpios. Andende a sos particulares peroe, sa proposta sua est prus crara e totu sos propòsitos de amparu e de recùperu de sa limba sarda si mustrant pro su chi sunt: negatzione de s’unidade e coesione de sa limba sarda, negatzione de sa normalizatzione linguìstica, defensa de sa frammentatzione dialetale. Esclusione assoluta de sa “limba comuna” sarda, puntualizat su professore, limba “inventada”, afirmat, “unu matzimurru fraigadu dae unos impiastrones”.
In Sardigna duncas a pàrrere suo sas limbas veiculares diant dèvere èssere: pro s’orale “su sutadialetu locale, fintzas su de sa bidda prus minore de s’ìsula”, (… a Cagliari si dovrebbe insegnare su casteddaju, a Villaputzu su sarrabbesu, a Lanusei su lanuseinu, a Nùoro su nugoresu, a Ollolai su ollollaesu, a Ozieri su ottieresu e via dicendo); pro s’iscritu su professore proponet s’impreu de su lugudoresu comune in su Cabu de Subra e de su campidanesu comune in su Cabu de Giosso. (Non ispetzìficat in ue diat dèvere passare custa làcana de una partitzione fantasiosa de sa Sardigna). In sas zonas alloglotas, si diant dèvere insegnare, comente est naturale sas limbas respetivas, concluit.
Comente podet cuntziliare su professore su chi pensat e iscriet oe cun su chi at iscritu in su 2001 in sa prefatzione a su Ditzionàriu de sa Limba Sarda: “…. appo detzisu, in custu sicundu volúmene, de lassare pèrdere cada indicassione de sa variedade dialettale de cadauna de sas parágulas tzittadas …. pro su fattu chi dego so de su párrere chi tottu sos Sardos si deppant abbituare a cussiderare comente própiu de su faveddu issoro tottu su patrimoniu lessicale de sa Limba sarda ….. solettante in custa manera nois Sardos podimus punnare a unificare, pristu o tardu chi siat, sa Limba Sarda Nostra”. Sos bonos propòsitos de “unificare sa Limba Sarda Nostra” si sunt mudados in una proposta chi non tenet imbeniente e chi apostìvigat sa minorizatzione de su sardu.
Biados sos pòpulos chi ant tentu unos linguistas comente Eliezer Ben Yehuda chi at torradu a vida sa limba ebrea, limba de taulinu segundu calicunu, inventada fintzas custa, ma chi tenet giai unu prèmiu Nobel de Literadura, o Pompeu Fabra chi at fissadu sas normas ortogràficas, grammaticales e lessicales de sa limba catalana, escludende dialetismos e incorporende tèrmines tècnicos e sientìficos.
Chie at chertu normativizare sa limba sua l’at fatu.


Bene qusta iniziadiva , ma , er menzusu de prezisare chi , su sardu no este unu dialettu , ma este una LIMBA E BASTA. Bos saludo MT Contini
Eo so seguru chi si mi lassant iscrier comente so iscriende e comente ses iscriende tue o sos àteros; una limba comente sa LSC non podet fagher dannu a neune, antzis dae cando sunt rimarchende sos campanilismos, sos iscritos in sardu sunt aumentende ismisuradamente.Pro me si sa percentuale de una o àtera faeddada diminuit o aumentat no mi faghet ne fritu ne caldu. Cando devo cumpilare unu documentu e invetze de acaloridu pro sos trabaglios, iscrio scallentau pro is trabballos o rincé à travailler ecc. non morit nuddda de su faeddu tou, antzis… Lu faghiant in su passadu totu sos carrulantes chi bendiant linna e carvone e li naraian chi cussu puru fit sardu. Como sos limbistas de alta iscola sun fatende a rier sos antigos carrulantes.
La folza di la cultura salda ha lu so fundamentu illa varietài di li lingagghj ed è ghjustu chi si mantenghiani tutti cu la stessa dignitài. Dugna ‘ìddha déi aé la pussibilitài di mantiné e avvalurà lu so lingagghju. Pa fà cuntrastu cun ca no è saldu c’è la linga italiana chi, lu ‘oddimi o no,rappresenta tutta la nazioni. Ca vo fà inventi noi è libbaru di spirimintà tuttu chìddhu chi li pàri e miréta rispettu.No po prattindì,parò, di impunì li so inventi a tutti l’alti abitanti di la nostra tarra.
Pierantonio folsi no a cumpresu chi nisciunu pratindi di impuni’ una linga a li saldi. La normalizazioni di la linga vo di di ae’ una manera unica di scrii’, e nudd’altu. Dapoi dognunu la linga la faedda a la manera chi cunnosci. La LSC e’ chistu. E comu si faci pa la linga salda, si po’ fa puru pa lu saldu-cossu di lu capu di supra, lu gadduresu-sassaresu. S’e’ faiddatu di cambiamentu culturali di li passoni, mi pari chi semu turrendi a daretu inveci di anda’ a dananzi. Cantu ‘olti tocca di ripetillu chi la LSC e’ solu ortografia? Mi pari chi socu arriatu a la middesima ‘olta chi la dicu! E scriendi in saldu-cossu (un pocu strupiatu, a di’ la veritai) agghju mustratu chi la LSC no vo cancella’ li alti faeddi di la Saldigna, chi li saldi veri comu a me, intendini in lu cori puru si no so li faeddi di la vidda sua!