de Sarvadore Serra –
Sas cosas sardas, a su sòlitu, las contant in una limba diferente dae su sardu: s’italianu. Custa limba l’impreant pro faeddare de istòria, archeologia, ambiente, literadura e… fintzas gramàtica de sa limba sarda. Custa bia amus chertu bortulare sa prassi. S’ “ogetu” si cheret fàghere “sugetu”. E bos contamus, in sardu, ite est sa limba italiana.
S’italianu est una limba neolatina chi faeddant mescamente in Europa. Est ufitzale in Itàlia, Isvìtzera, San Marino, Tzitade de su Vaticanu. La connoschent fintzas in Malta, Islovènia e Croàtzia. B’at comunidades de immigrados italianos in Europa, in sas Amèricas e in Austràlia.
Cunforma a sas istatìsticas de s’ Unione Europea, s’italianu lu faeddant, comente prima limba, 59 milliones de pessones in sa U.E. (13% de sa populatzione), mescamente in Itàlia, e, comente segunda limba, 14 milliones (3%). Si si contant sos faeddadores in sos Istados chi non faghent parte de s’Unione e in àteros continentes, su nùmeru totale de faeddadores est de unos 85 milliones.
In Isvìtzera s’italianu est una de sas bator limbas ufitziales (sas àteras sunt su tedescu, su frantzesu e su romantzu); l’istùdiant in totu sas iscolas de sa cunfederatzione; la faeddant, comente prima limba, in sas cantones de Ticino e Graubünden , sena contare sos immigrados italianos chi istant mescamente in sos cantones frantzesos e tedescos. Est fintzas sa limba ufitziale de San Marino e sa prima limba de sa Tzitade de su Vaticanu. Est coufitziale in s’Ìstria islovena e in s’Ìstria croata.
S’italianu benit dae su latinu. A pustis de su sardu, est sa limba chi si l’assimìgiat de prus in tèrmines de vocabulàriu.
Pro su chi pertocat sas àteras limbas neolatinas, s’assimìgiu lessicale est su 90% cun su frantzesu, 88% cun su catalanu, 85% cun su sardu, 82% cun s’ispagnolu e su portughesu, 78% cun su retoromànicu, e 77% cun su rumenu.
In totu Itàlia, in prus de s’italianu istandard, b’at, a un’ala, dialetos (vènetu, sitzilianu, piemontesu, napuletanu e totu gasi), a s’àtera, variatziones regionales de s’istandard. Sas diferèntzias regionales de s’italianu las podimus reconnòschere dae fatores diferentes, comente s’abertura de sas vocales, sa longària de sas cunsonantes, e s’influèntzia de su limbàgiu locale (pro nàrrere, in su fùrriu de Roma, in situatziones informales, sa cuntratzione annà intrat in parte de andare; e nare est su chi, semper pro andare, narant sos venetzianos )
In sa Repùblica Italiana b’at fintzas limbas diferentes. Sa lege istatale n. 482 de 1999 narat chi “sa Repùblica defensat sa limba e sa cultura de sas populatziones albanesas, catalanas, germànicas, gregas, islovenas e croatas e de sas chi faeddant su frantzesu, su francu-proventzale, su friulanu, su ladinu, s’otzitanu e su sardu.”. B’at de agiùnghere, in contu de idiomas diferentes dae s’italianu, sa limba de sos Rom e sas limbas de sos immigrados, chi in su tempus presente non sunt ogetu de tutela.
In fines, b’at de ammentare chi in sa Repùblica Frantzesa b’est su corsicanu, idioma diferente dae su frantzesu, chi faghet parte de s’àrea linguìstica italiana.
S’istandard de sa limba italiana.
Sa variedade istandard de italianu tenet su fundamentu suo in su vulgare fiorentinu de su Treghentos, chi, gràtzias a su valore literàriu de sas chi lis narant sas “tres coronas fiorentinas” ( Dante, Francesco Petrarca e Giovanni Boccaccio) e a su poderiu econòmicu e culturale chi in cussu tempus teniat Firenze ( chi est aumentadu in su Batorghentos), at logradu manu manu in su tempus de s’Umanèsmu e de su Rinascimentu su caràtere de limba literària de issèberu, presentende·si comente su mègius candidadu a cuntentare su bisòngiu de una limba unitària chi esseret andada bene a su rinnovamentu culturale rinascimentale
Custu protzessu benit a crompimentu in sa prima medade de su Chimbighentos cun sa froridura de gramàticas de su vulgare chi ispàinant su modellu fiorentinu comente limba literària in totu Itàlia, e arresonant e fissant sas normas de s’italianu singende·nde sa codificatzione comente limba istandard. De importu mannu in s’istandardizatzione de s’italianu est s’òpera de Pietro Bembo, “Prose della volgar lingua”, publicada in Venezia in su 1525. Un’àteru passu importante in sa codificatzione de s’italianu istandard est istada, in su 1612, sa prima editzione de su “ Vocabolario” de sos “Accademici della Crusca”.
Su modellu de limba codificadu est su toscanu urbanu de sas pessones istudiadas de Firenze, est a nàrrere una variedade iscrita, unu registru literàriu chi tenet contu de su latinu e de àteros vulgares, e non su fiorentinu chi si faeddaiat. Non totu sos elementos de su fiorentinu, tando, sunt intrados in s’istandard. Antzis, dae su Seschentos in susu s’italianu at collidu elementos diferentes medas: custu est capitadu ca, dae sa segunda medade de su Chimbighentos a s’Otighentos, est mancadu unu tzentru prus forte chi aeret impostu sa norma. Sa distàntzia dae su fiorentinu est aumentada galu de prus a pustis de s’unidade de Itàlia, a bètia de sos tentativos purìsticos de impònnere su fiorentinu modernu comente modellu, mescamente pro sa pronùntzia.
In mesu de sos elementos morfosintàticos de s’italianu istandard chi si nch’istèsiant dae su fiorentinu podimus ammentare: sa mancàntzia de pronùmenes clìticos sugetu de tertza pessone singulare e plurale tìpicos de su fiorentinu chi si faeddat (“e’/gli, la, le”); s’impreu de “si” + tertza pessone singulare pro sa prima plurale de sos verbos (partiamo e non si parte). In sa morfologia, s’italianu no atzetat sa formatzione de sa tertza pessone plurale de su “ passato remoto ” cun s’agiunta de sa desinèntzia “no” alla terza singolare (“portarono”, e non “portonno”). De prus sunt sos elementos fonèticos in ue s’istandard si diferèntziat dae su fiorentinu: pro nàrrere, non b’at nen sos indebilitamentos de cunsonantes in positzione intervocàlica nen sa chi li narant “ gorgia toscana”. Mancant finas sas vocales paragògicas: “ ([film] film, e non [ˈfilme]”; “[anˈdɔ], andò, e non [anˈdɔe])”. Medas sunt sas diferèntzias de lèssicu (“geosinònimos ”): “ straccio ”e non “cencio”, “ditale” e no “anello”, “fango” e non “mota”,
S’italianu istandard, duncas, si presentat comente unu «fiorentinu emendadu»: una variedade de limba chi non torrat cun peruna variedade chi si faeddat a beru, sutaposta dae su Chimbighentos a una codificatzione normativa chi a bias punnaiat a torrare a acurtziare sa limba italiana a sa limba fiorentina, a bias punnaiant a otènnere su resurtadu contràriu (pro nàrrere, una koinè chi aeret atzetadu aportos macroregionales diferentes: interessante, in contu de limba comuna, sa cuntierra intre Graziadio Isaia Ascoli e Alessandro Manzoni in s’ùrtimu cuartu de s’Otighentos), s’est istesiada meda dae su modellu toscanu. Su resurtadu est chi s’italianu istandard est una limba artifitziale, sena perunu ecuivalente reale in peruna variedade faeddada a beru dae una comunidade linguìstica in su territòriu de s’Istadu.
In su matessi tempus, b’at fenòmenos de diformidade. Pro nàrrere, b’at allòtropos, o comente cambiamentos de pronùntzia (“pronunciare” e “pronunziare”) o comente attributzione a classes flessionales diferentes (“succube” e “succubo”, flessione) o comente fenòmenos de allomorfia (“devo” e “debbo”, allomorfos). E b’at finas varianes ortogràficas: “camicie / camice”, “ciliegie / ciliege”, allògrafos).
Ligàmenes: http://www.treccani.it/enciclopedia/italiano-standard_%28Enciclopedia_dell%27Italiano%29/
http://en.wikipedia.org/wiki/Italian_language
Leave a comment