Sa limba islovena

– de Sarvadore Serra –

S’islovenu est un’idioma chi faghet parte  de su grupu de sas  limbas islavas meridionales. Lu faeddant unas 2.5 milliones de pessones in totu su mundu, chi su prus istant  in Islovènia. Est sa prima limba de unos 2.1 milliones de islovenos e est una  de sas 24 limbas ufitziales e de traballu de s’ Unione Europea. In s’istadu Italianu, est una de sas 12 limbas amparadas dae sa Lege 482/1999

Islovenu istandard

S’islovenu istandard est sa limba istandard natzionale chì s’est formada in su sèculu XVIII. Si basat mescamente subra de sos dialetos  carnolianu setentrionale e carnolianu meridionale. Custu ùrtimu dialetu lu faeddaiat  Primož Trubar (unu reformista protestante islovenu de sa traditzione  luterana, connotu mescamente comente s’autore de su primu libru imprentadu in limba islovena ). Sos dialetos no istandardizados  si mantenent de prus in sas Terras Islovenas in ue in iscola no est obligatòriu a imparare s’istandard; est su chi acuntesset  in Àustria, in sa Carìntzia islovena, e in Itàlia, in sos logos in ue b’at una minoria islovena; pro nàrrere, sos dialetos de Resia  e Torre , in sa  Provìntzia italiana de Údine sunt diferentes meda dae sos àteros dialetos islovenos.

Sos caràteres chi distinghent s’islovenu sunt  su duale (in prus de su singulare e de su plurale), duas règulas pro s’atzentu (una caraterizada dae su atzentu ligadu a s’intonatzione), un’inflessione manna (un’elementu chi cumpartzit cun medas limbas islavas). Mancari s’islovenu siat basicamente una limba  SVO, s’òrdine de sas paràulas est flessìbile meda, ca a s’ispissu tenet contu  de esigèntzias enfàticas o istilìsticas. S’islovenu tenet sa  distintzione Tue – Bois: sas formas de segunda pessones si impitant in sinnu de respetu.

 

Classificatzione

S’islovenu est una limba indoeuropea chi faghet parte de su subgrupu otzidentale  de sa branca  islava meridionale de sas limbas islavas, in pare cun su serbu croatu. Est a curtzu a su chakavian,  e mescamente a sos dialetos kajkavian   de su serbucroatu, ma est a largu dae su dialetu shtokavian , chi est sa base de sos istandard de su bosnìacu, de su croatu, de su montenegrinu, e de su serbu.  In prus, s’islovenu cumpartzit  tzertos caràteres linguìsticos  cun totu sas  limbas islavas meridionales, fintzas sas de su subgrupu orientale, comente su Bùlgaru.

B’at una intercumprensione belle cumpleta intre s’islovenu e sos dialetos kajkaviande de su serbu-croatu (mescamente sa variante  chi si faeddat in Hrvatsko Zagorje in sa làcana cun s’ Islovènia). In càmbiu, sa intercumprensione cun àteras variantes de su serbu-croatu est istrobbada dae sas diferèntzias in su vocabulàriu, in sa gramàtica, e in sa pronùntzia. S’islovenu tenet fintzas elementos medas a cumone cun sas  limbas islavas otzidentales.

Custa limba la faeddant unos 2.5 milliones de pessones, mescamente in Islovènia, ma fintzas in foras, in ue b’at minorias natzionales islovenas:  in Friuli-Venezia Giulia, Itàlia (unas 90.000 pessones  in sa  Slàvia friulana, in sa Badde de Rèsia, in sa Badde de Canale, in sa Provìntzia de Trieste e in cussas biddas de sa Provìntzia de Gorìzia chi sunt a làcana cun s’Islovènia), in sa Carìntzia meridionale e in carchi tretu de Styria in Àustria (25.000). Lu faeddant fintzas in Croàtzia, mescamente in Ìstria, Rijeka e Zagreb (11.800-13.100), in s’ Ungheria  sudotzidentale (3-5.000), in Sèrbia (5.000). In fines, b’at de tènnere in contu sos disterrados  in Europa e in su restu de su mundu (unos 300.000), mescamente in sos Istados Unidos (in Ohio, pro nàrrere, b’at unos 3.400 faeddadores),  Canadà, Argentina, Austràlia e Sud Àfrica.

Vocabulàriu

S’Islovenu, comente su prus de sas àteras limbas europeas, tenet duas formas de ‘tue’ pro situatziones formales e informales. Mancari sa segunda pessone singulare ti (tikanje) siat limitada ufitzialmente  a sos amigos e a sa famìlia, a sas arresonadas intre pitzinnos, e a cando unu faeddat cun sos animales, sa generatzione de mesu l’est impitende semper de prus  pro mustrare un’atitùdine o un’istile de vida rilassadu,  imbetzes de sa  segunda  pessone plurale vi   (vikanje).

In prus, s’impreu no istandard ma difusu de su partitzìpiu singulare cumbinadu  cun su verbu ausiliare plurale (polvikanje) mustrat un’atitùdine prus amistantziosa e prus pagu formale,  mancari mantenende un’istile educadu:

  • Vi ga niste videli. (“Tue no l’as bidu”: siat su verbu ausiliàriu niste e su partitzìpiu videli sunt plurales maschiles. Impreu istandard.)
  • Vi ga niste videl/videla. (Tue no l’as bidu: su verbu ausiliare niste est plurale ma su partitzìpiu videl/videla est singulare maschile/feminile. Impreu no istandard.)

S’impreu de formas no istandard (polvikanje) no agradat a totus e est difìtzile a lu bìdere in unu cuntestu formale.

S’impreu de sa  tertza pessone plurale oni (‘issos’) (connotu comente onikanje in su discursu diretu e indiretu; est simile a su Sie in tedescu) comente forma ultraeducada in die de oe  est arcàicu  o dialetale. Est assotziadu a su raportu tzeracu-mere in sa literadura prus antiga, a su raportu babbu-fìgiu in tzertas comunidades rurales cunservativas, e a su raportu parrochianu -preìderu.

Paràulas istràngias

Sas paràulas istràngias chi si impitant in islovenu sunt de tipos diferentes  cunforma a s’assimilatzione chi ant tentu. Sos tipos sunt:

  • sposojenka (imprèstidu linguìsticu) – assimilatzione prena; e.g. pica (‘pizza’).
  • tujka (paràula istràngia) – assimilatzione partziale, siat in s’iscritu e in sa sintassi o in sa pronùntzia; e.g. jazz, wiki.
  • polcitatna beseda ali besedna zveza (paràula o locutzione mesu mentovada) – assimilatzione partziale, siat in s’iscritu e in sa sintassi o in sa pronùntzia; e.g. Shakespeare, ma Shakespearja in su casu genitivu.
  • citatna beseda ali besedna zveza (paràula o locutzione mentovada) – mantesa comente in s’originale, mancari sa pronùntzia podat cambiare pro s’adatare a su flussu de s’arresonada; e.g. first lady in totu sos casos.

Sos imprèstidos linguìsticos sunt mescamente dae su tedescu e dae s’ italianu, cando chi sas paràulas bènnidas prus de reghente e prus pagu assimiladas sunt tipicamente  inglesas

Règulas.

S’ortografia e sa gramàtica de s’islovenu istandard sunt definidas dae su Comitadu Ortogràficu  e dae s’Istitutu  Fran Ramovš de sa Limba Islovena, chi faghent parte ambos duos  de sa  Acadèmia Islovena de Sièntzias e Artes (Slovenska akademija znanosti in umetnosti, SAZU). Su libru de referèntzia prus reghente de s’ortografia islovena istandard (e, in una tzerta mesura, fintzas de sa gramàtica) est sa Slovenski pravopis (SP2001; Ghia Normativa de s’Islovenu). S’ùrtima editzione in imprenta  l’ant publicada in su   2001 (torrada a imprentare in su 2003 cun carchi curretzione) e tenet prus de  130.000 intradas. In su 2003  ant publicadu fintzas una versione eletrònica.

Su ditzionàriu ufitziale de s’islovenu modernu, ammaniadu dae sa  SAZU, est su Slovar slovenskega knjižnega jezika (SSKJ; Ditzionàriu Istandard Islovenu). L’at publicadu in 5 volùmenes  Državna Založba Slovenije intre su  1970 e su  1991 e tenet prus de  100.000 intradas  e subintradas cun atzentos, etichetas de partes de s’arresonada, collocatziones comunas e calificadores. In sos annos 90  ant publicadu  una versione eletrònica de su ditzionàriu e si podet agatare in sa retza.

Sa SAZU cunsìderat  SP2001 sa bena normativa de sa limba islovena. Cando b’at diferèntzia de vocabulàriu intre su SP2001 e su SSKJ,  preferit  SP2001.

Ligàmene: https://en.wikipedia.org/wiki/Slovene_Language

 

 

Lassa unu cummentu

S'indiritzu email tuo no at a èssere publicadu. Is campos pedidos sunt signados *

*